Hoe krijgen we weer grip op ons nieuws? Een terugblik op de expertsessies

Twaalf experts, van hoogleraar tot journalist, zochten in drie sessies uit op welke manieren we grip op ons nieuws dreigen te verliezen. Het resultaat is een verzameling van 21 mediakwesties die de komende jaren aandacht verdienen. De experts zijn kritisch over de macht van techplatforms en de gevolgen van AI, maar waarschuwen ook dat wie het medialandschap te somber afschildert, kansen mist.

In de eerste twee sessies brachten we samen de belangrijkste ontwikkelingen, gevolgen en dilemma’s in kaart. Daaruit kozen we de mediakwesties. In de derde sessie legden we die opnieuw aan het expertpanel voor met de vraag: welke kwesties zijn het belangrijkst voor het Grote Mediadebat. Hier kwamen 21 kwesties uit voort, die je leest via deze link. 

De 21 kwesties brachten we samen met de 8 kwesties die uit het burgerpanel naar voren kwamen in 7 stellingen die we vervolgens aan de lezers van NU.nl voorlegden, via het interactieplatform NUjij.

Kansen en risico’s

Het vertrouwen in traditionele nieuwsmedia daalt, maar internationaal gezien doet Nederland het nog altijd goed. Dat blijkt uit de Nederlandse editie van het Digital News Report, uitgegeven door het Commissariaat voor de Media. Vergeleken met onze Europese buren is het vertrouwen hier redelijk hoog. Het vertrouwen in nieuws via sociale media ligt wel een stuk lager. Dit onderscheid is volgens de twaalf experts belangrijk. Wie het medialandschap te somber afschildert, loopt het risico kansen over het hoofd te zien.

Verandering in het medialandschap hoeft niet per se slecht te zijn, vinden de experts. Zo kan iedereen tegenwoordig media maken, wat meerstemmigheid bevordert. Ook kan iedereen zelf kiezen welke informatie die tot zich wil nemen. Eén van de experts noemt dit de ‘democratisering’ van het medialandschap. Vroeger was het hopen dat de krant iets schreef over een wedstrijd van Ajax, tegenwoordig heeft de club een eigen app en sociale media-accounts met miljoenen volgers. 

Naast kansen signaleren de experts ook risico’s. Kleinere makers zijn niet gebonden aan dezelfde journalistieke ethische codes als traditionele media en ook niet altijd aanspreekbaar op de kwaliteit van hun content. Platforms gebruiken ondoorzichtige algoritmen die dikwijls polarisatie en wantrouwen aanwakkeren. Bij chatbots is nauwelijks inzichtelijk hoe antwoorden tot stand komen en waarom bepaalde gebruikers bepaalde antwoorden krijgen. Dat kan de gezamenlijke feitenbasis onder ons publieke debat aantasten. Daarnaast kunnen de systemen hallucineren en zijn ze bovendien manipuleerbaar. 

De macht van Big Tech

De macht en invloed van mondiale techbedrijven gaan volgens de experts gepaard met een gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef. Meta, X, Alphabet en Bytedance nemen niet of nauwelijks verantwoordelijkheid voor de inhoud die ze verspreiden, of voor de verslavende technieken die ze inzetten. De macht van de platforms reikt bovendien verder dan het medialandschap alleen: de invloed van grote techbedrijven werkt door tot in de politieke arena, waar deze partijen steeds vaker meebepalen welke regels gelden. 

Hoe de algoritmen van socialmediaplatforms werken, is ondoorzichtig. Het gebrek aan transparantie heeft effect op het gedrag van de mediamakers. Het is onduidelijk welke content wordt geshadownbanned door de algoritmen of door de contentcontrole van de platforms. Daarom censureren sommige makers zichzelf, uit angst dat hun account wordt beperkt of verwijderd. Er ligt hierdoor een onzichtbaar filter over de berichtgeving op sociale media, tot verbazing van de experts uit de traditionele media.

Algoritmen zijn niet nieuw, benadrukte een expert, maar ze spelen wel een steeds grotere rol in de selectie, ordening en verspreiding van informatie. Verregaande personalisatie is commercieel aantrekkelijk: platforms weten precies welk product, dienst of nieuws bij je past op basis van kijk- en zoekgedrag. Zo verkopen socialemediakanalen heel gerichte advertenties met een specifiek bereik. Doordat platforms gratis content bieden, zijn mensen minder bereid te betalen voor journalistiek. 

Volgens de experts is het van belang dat de algoritmen van sociale media inzichtelijk worden, zodat de consument weer weet waarom hij iets te zien krijgt, of niet. Dat is nu niet het geval, en dat geeft grote techbedrijven vrij spel: eigenaren van platforms manipuleren algoritmen naar eigen inzicht, zonder daarover verantwoording af te leggen. Het gevolg is dat zowel de politiek als het publiek grip verliest op de informatievoorziening.

De opkomst van AI

De opkomst van AI kent volgens de experts twee kanten. Het goede nieuws: informatie is toegankelijker dan ooit en makkelijker te verspreiden. AI maakt het bovendien makkelijker en sneller om je in een onderwerp te verdiepen: mensen kunnen informatieachterstanden snel inhalen, en ook journalistieke werkprocessen kunnen efficiënter worden ingericht.

Aan de andere kant zien de experts dat AI het vertrouwen ondermijnt in het waarheidsgehalte van beelden en video’s. Het gemak waarmee AI-nepbeelden kan maken die niet of nauwelijks van echt zijn te onderscheiden, is alarmerend en het maakt mensen, terecht, wantrouwend. Daarbij vrezen de experts voor cognitieve achteruitgang, als straks door AI-vaardigheden als luisteren, lezen en nadenken minder worden geoefend. Er kan bovendien ongelijkheid ontstaan tussen mensen die AI effectief voor zich laten werken – bijvoorbeeld om sneller te leren – en mensen die er vooral nadeel van ondervinden.

De journalistiek

De verschuivingen in de informatiesamenleving door sociale media en AI-tools raken volgens de experts de kern van het journalistieke vak. Er wordt meer én sneller nieuws verwacht. Waar vroeger de redactie vanzelfsprekend bepaalde wat nieuws was, moeten journalisten zich nu verhouden tot een wereld waarin iedereen mediamaker kan zijn en informatie overvloedig beschikbaar is. ‘We consumeren media niet meer, we leven erin’, aldus een expert. Dit verandert ook de taak van journalisten: ‘Is betrouwbare informatie dan een nutsvoorziening geworden?’, vroeg een expert zich af. 

Een van de experts vertelde over een medium met een veel kleiner budget dan de grote publieke omroepen, dat dankzij slim gebruik van sociale media en inhoudelijke achtergrondverhalen toch een groter bereik heeft dan ooit. Zo groot, dat traditionele media inmiddels om het recept vragen. Dit is een opvallende paradox: dezelfde platforms die traditionele journalistiek beconcurreren in bereik en advertentie-inkomsten, bieden diezelfde media ook een kans op een groter publiek.

Effect op de samenleving

Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de samenleving? Mensen zijn op zoek naar houvast in de overvloed aan informatie, blijkt uit het verkennende kwalitatieve onderzoek van Ipsos I&O in opdracht van Stichting Democratie en Media en De Argumentenfabriek. Nieuwsmijders houden er als het ware een nieuwsdieet op na: ze consumeren bewust weinig en vertrouwen er vooral op dat belangrijk nieuws hen via hun omgeving wel bereikt. De gedachte “als het belangrijk is, hoor ik het toch wel”, wint terrein. 

Nieuwsliefhebbers doen het tegenovergestelde: zij raadplegen juist meerdere nieuwsbronnen naast elkaar en proberen daar zelf hun conclusies uit te trekken. Dit verschil in aanpak leidt soms tot sociaal ongemak: wat doe je als blijkt dat je buurman heel andere nieuwsbronnen leest dan jij? Dit ervoeren de Ipsos I&O-deelnemers van beide kanten als een heikel punt. 

Het fenomeen van versplintering in het medialandschap en mediagebruik roept een fundamentele vraag op, die de experts aanduidden als het probleem van de ‘intersubjectieve waarheidsvinding’: als iedereen zijn eigen informatiestroom heeft, hoe nemen we dan nog gezamenlijk besluiten over de inrichting van de samenleving?

Wat nu? 

In het voorjaar van 2027 gaan we het land in. Op diverse plaatsen organiseren we meetups om met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van onze informatievoorziening. Blijf hiervan op de hoogte via de updatemail.