Journalistieke Driedaagse 2026: ‘Journalistiek schaakt op een oud bord, terwijl anderen allang spelen op een nieuw bord volgens nieuwe regels’

Begin dit jaar organiseerde Stichting Democratie en Media voor de tweede keer de Journalistieke Driedaagse. 24 journalisten van onder meer NOS, NRC, De Gelderlander en Pointer verdiepten zich drie dagen lang in de vraag: wat kan de democratische rol van de journalist zijn in de hedendaagse communicatiecultuur?

‘We zitten in dezelfde storm en zijn meer collega’s dan concurrenten’ en ‘Ik ga hoopvoller de deur uit dan dat ik binnenkwam’. Met deze inzichten sluiten deelnemers de Journalistieke Driedaagse af. Terwijl de politieke ontwikkelingen elkaar razendsnel opvolgen en het journalistieke werk doorgaat, reflecteerden de deelnemers een weekend lang op de rol die journalistiek anno 2026 kan spelen.

Foto’s: Joao MB Costa

Volgens de Amerikaanse journalist Sean Illing is democratie in essentie een cultuur van communicatie, meer nog dan een systeem van instituten of wetten. Elke verandering in communicatiemiddelen, zoals de intrede van de televisie in de jaren zestig, daagt onze politieke cultuur fundamenteel uit, en daarmee de democratie.

Heden ten dage drukt de opkomst van sociale media en de verregaande digitalisering van onze communicatie z’n stempel op onze democratie, en dat heeft gevolgen voor de journalistiek. Traditionele nieuwsmedia hebben geen poortwachtersfunctie meer, moeten concurreren met andere spelers die zich begeven in het informatielandschap en daarmee staan ook hun verdienmodellen onder druk. Welke democratische rol is er nog weggelegd voor journalisten?

‘Drie dagen lang praten over de democratische rol van de journalist, nu en in de toekomst – dat klinkt misschien wat hoogdravend, maar… wow, wat ben ik onder de indruk van alle verhalen, inzichten en contacten die ik de afgelopen dagen heb opgedaan.’ — Saar Slegers, onderzoeksjournalist bij Argos

Waarom een Journalistieke Driedaagse?

Met de Driedaagse hopen we deelnemers handelingsperspectief te bieden. Dit doen we vanuit het vertrekpunt dat de journalist een onmisbare rol speelt in de democratische rechtsstaat. Om diepgaand en vertrouwelijk met elkaar te kunnen spreken én een open sfeer te garanderen, nodigden we een selecte groep journalisten uit die vanwege hun expertise, besef van urgentie en open blik richting de toekomst konden bijdragen aan dit gesprek.

Stichting Democratie en Media wil met deze Driedaagse een besloten plek bieden – weg van de dagelijkse deadlines – waar zij in alle openheid en zonder belangen reflecteren op hun democratische rol. Een plek waar ze hun zorgen kunnen uitspreken, hun denken scherpen en elkaar inspireren bij het aangaan van de grote uitdagingen waar journalistiek voor staat.

‘Wat een weekend was dat. Drie dagen praten over journalistiek, heen en weer geslingerd worden van hoop naar wanhoop en terug.’ — Gert-Jaap Hoekman, projectleider interactie bij DPG Media

Vier inzichten

Tijdens de Driedaagse werden de deelnemers door verschillende denkers gevoed. Zo gingen ze in gesprek met bijzonder hoogleraar polarisatie en veerkracht Hans Boutellier, die vertelde hoe verzuiling plaatsmaakte voor een ‘verbubbelde samenleving’. Schrijver en columnist Kustaw Bessems legde de deelnemers onder meer voor of het nog wel mogelijk is om een gemeenschappelijk debat te voeren. Marian Donner, schrijver en columnist, schotelde de deelnemers een dystopisch toekomstbeeld van de journalistiek voor.

Samen verkenden de deelnemers wat er op het spel staat voor de journalistiek in een tijd van verharding en schuivende democratische verhoudingen. ‘Journalistiek speelt op een oud schaakbord, terwijl andere spelers zich allang hebben aangepast aan een nieuw bord met nieuwe spelregels,’ was een van de conclusies. De gesprekken leverden de volgende inzichten op:

1. Van verzuiling naar verbubbeling
Waar Nederland ooit werd gekenmerkt door verzuiling, zien we nu een identitaire netwerkstructuur. Geen stabiele zuilen meer, maar fluïde netwerken en digitale bubbels. Maar deze ‘verbubbelde’ samenleving wordt ook gekenmerkt door sterke identiteiten en wij-zij-denken, basiselementen voor polarisatie. De vraag die zich daarom opdringt: bestaat er nog een gemeenschappelijke ruimte waarin verschillen politiek kunnen worden uitgevochten zonder dat ze ontaarden in vijanddenken?

2. Rol van de journalistiek
Hier ligt een cruciale opdracht voor journalistiek. Kan zij bijdragen aan het herformuleren van vijandschap tot politiek verschil? Niet door verschillen glad te strijken, maar door ze in een democratisch kader te plaatsen. Dat betekent dat journalisten meer moeten doen dan het herhalen van nieuwswaardige uitspraken alleen. Maar wat dan precies

3. Waarheid of waarachtigheid?
In een tijd waarin iedereen eigen feiten lijkt te hebben, verschuift het perspectief op wat de waarheid zou moeten zijn. ‘People love facts, but they hate the truth’, aldus Sean Illing. Tegelijkertijd staat tegenover de leugen niet één simpele waarheid die ‘gevonden’ kan worden. Noodzakelijk is daarom waarachtigheid; een eerlijke weergave van de complexe realiteit, vanuit een onderzoekende houding en oprechte nieuwsgierigheid. De journalist is niet langer een alwetende autoriteit, maar meer een gids in een jungle van informatie. Dat vraagt om bescheidenheid én vasthoudendheid.

4. Moeten we de journalistieke rol of journalistieke functies behouden?
Journalistiek wordt vaak vereenzelvigd met de beroepsgroep die de rol vervult van nieuwsbrenger. Maar belangrijker dan dat zijn de functies van journalistiek: informeren, controleren, duiden, verbinden. Journalistiek draait niet om het wie maar om het hoe. Als nieuwe spelers, zoals newsfluencers, die praktijken voor een deel overnemen, wat verstaan we dan onder ‘journalisten’? Journalistiek laat zich, net als de democratie, niet omschrijven door haar instituties – de kranten, de tv-omroepen, de journalisten – maar door journalistieke functies, praktijken en waarden.

Vervolg

We kijken terug op een waardevol weekend met een open en reflectieve sfeer waarin de tijd werd genomen voor de complexe vraagstukken waar we samen voor staan. Stichting Democratie en Media zal in 2026 vaker ruimte creëren voor de journalistieke sector om ervaringen uit te wisselen, te discussiëren en te reflecteren op het vak, bijvoorbeeld op de derde editie van ons jaarlijkse evenement Media voor Democratie.
 

Dank

De Journalistieke Driedaagse was niet mogelijk geweest zonder de inzet van Lisette Lubberman, Niels Büller en Maikki Huurdeman van Van de Bunt, Swaantje Nijkamp van Buro Curious en Silvie Konings. Tot slot veel dank aan de deelnemers van de Driedaagse voor hun openheid en betrokkenheid.