Opinie: Het is tijd voor een fundamenteel debat over ons mediagebruik

Dit opiniestuk verscheen op woensdag 15 juli in de Volkskrant. Lees het origineel hier.

Er is meer informatie beschikbaar dan ooit, schrijven Nienke Venema en Kees Kraaijeveld. Dat is rijkdom voor wie meer wil weten of informatie met anderen wil delen. Maar de veelheid brengt ook onzekerheid met zich mee. Is het waar wat je leest en ziet? Weet je of de afzender klopt? Tijd voor een groot mediadebat.

Tekst: Nienke Venema en Kees Kraaijeveld

Dat u dit artikel nog leest is bijna bijzonder. In 2018 was nog 61 procent van de volwassen Nederlanders echt geïnteresseerd in het nieuws; nu is dat 45 procent. De groep mensen die helemaal geen interesse in nieuws heeft, is in acht jaar bijna verviervoudigd: van 4 naar 14 procent, zo blijkt uit het jongste Digital News Report van het Commissariaat voor de Media. 14 procent: dat zijn ruim 2 miljoen mensen.

Onze groeiende desinteresse hangt samen met een snelle en wereldwijde omwenteling. We staan midden in een nieuwe informatierevolutie. Zie het succes van de smartphone en sociale media. Van de 8,3 miljard mensen hebben wereldwijd nu bijna zes miljard een socialemedia-account. Zie ook de stormachtige ontwikkeling van Artificiële Intelligentie (AI). Het gebruik van AI-chatbots, zoals ChatGPT of Claude, groeit razendsnel. Onder Nederlandse jongeren tussen 18 en 24 jaar werkt nu al 90 procent regelmatig met AI.

Deze nieuwe realiteit betekent dat er meer informatie beschikbaar is dan ooit. Dat is rijkdom voor iedereen die zelf meer wil weten en informatie met anderen wil delen. Maar de veelheid brengt ook onzekerheid met zich mee. Is het waar wat je leest en ziet? Weet je of de afzender klopt? Is het beeld dat jou wordt voorgeschoteld gefabriceerd, of is het werkelijkheid? De zorgen over desinformatie en nepnieuws groeien. Meer dan de helft van de Nederlanders (51 procent) is hierover bezorgd, zo blijkt uit hetzelfde onderzoek. We voelen dat we geen grip meer hebben op de betrouwbaarheid van informatie.

Van karakter veranderd
Sociale media zijn van karakter veranderd. Ze begonnen als platforms waarop je vooral zelf bepaalde wie je volgde. Maar nu word je gevoed door algoritmes die jouw aandacht vasthouden zonder je zeggenschap te geven. Neem TikTok: eind 2025 kwam daar meer dan 70 procent van alle videoweergaven via de algoritmische For You Page. Het winstbejag van big tech houdt ons in zijn greep. Dat is extra kwalijk omdat deze bedrijven niet aanspreekbaar zijn op hun gedrag. Ze doen net alsof hun algoritmes uit de lucht komen vallen.

De informatierevolutie transformeert onze verhouding tot media. Ook dit heeft twee kanten. Enerzijds maakt de techniek het mogelijk dat iedereen met een smartphone en een internetverbinding nu zelf het nieuws kan verslaan en verspreiden. Er is een keur aan nieuwe stemmen opgestaan, zoals Bender, CestMocro en Left Laser, met honderdduizenden volgers. Anderzijds boeten klassieke Nederlandse nieuwsmedia juist in aan bereik en inkomsten, doordat sociale media en AI onze aandacht en hun advertentie-inkomsten opslokken.

Steeds indringender
De aloude informatieparadox wordt steeds indringender: er komt meer informatie op ons af dan ooit, maar we kunnen er steeds minder mee. Dit voelt niet alleen onzeker, maar is ook gevaarlijk voor onze samenleving. Een democratie kan niet zonder gesprekken tussen burgers die over betrouwbare informatie beschikken om vrij hun eigen mening te kunnen vormen. Hoe kunnen we nog samen een land zijn met regels, afspraken en wetten als iedereen in een eigen werkelijkheid leeft?

Dit zijn cruciale vragen. We zijn beland in een zee van nepnieuws, algoritmes en AI slop. Velen van ons geloven niet meer in de traditionele methoden van journalistiek en wetenschap. Het is een even wonderlijke als zorgwekkende constatering: we zijn de interesse in nieuws verloren, ons vertrouwen in de traditionele journalistiek daalt, terwijl we betrouwbare informatie wél belangrijk zeggen te vinden.

Big tech
Wat te doen? Er zit niets anders op dan hierover samen als inwoners van Nederland onze gedachten te vormen. Deze omwenteling is te groot en te belangrijk om alleen over te laten aan media-experts, mediabedrijven, politici of big tech met zijn totalitaire tendensen. Het is zaak dat we ook zelf een beeld vormen van waar het naartoe moet met onze ontsporende informatiesamenleving. We moeten zelf de vraag beantwoorden hoe we onze publieke informatievoorziening willen vernieuwen en verbeteren. Door met elkaar in gesprek te gaan. Online, op tv, op straat, in theaters, in buurthuizen en zelfs hier in de krant.

Iedereen is welkom. Daarom zijn Stichting Democratie en Media, De Argumentenfabriek en NU.nl deze zomer begonnen met ‘Het Grote Mediadebat’. In de geest van de Agenda’s die de Volkskrant twintig jaar geleden al organiseerde, gaan we mensen bij elkaar brengen om samen te praten over onze toekomst, de zorgen die we hebben en hoe we weer grip kunnen krijgen op ons nieuws. De komende maanden organiseren we fysieke media-meet-ups door het hele land, gaan we in gesprek met experts en zwengelen we samen met Nu.nl online het debat aan.

Betrouwbare informatie is onmisbaar voor onze democratie. Er zijn vele bedreigingen, maar er zijn ook vele mogelijkheden. Big tech lijkt almachtig, maar wat willen we zelf? Daarover moeten we samen nadenken, nu het nog kan. In het belang van onze democratie.

Foto: Juliette de Groot