Reflectiesessies Democratische Rechtsstaat: ‘Hoe ziet een offensieve, toekomstgerichte en aansprekende democratie eruit?’

Hoe ziet een offensieve, toekomstgerichte en aansprekende democratie eruit? Over deze vraag gingen wetenschappers, journalisten en kunstenaars op initiatief van Stichting Democratie en Media in gesprek. Ali Al-Jaberi begeleidde de sessies en werd daarbij inhoudelijk bijgestaan door schrijver, spreker en adviseur Kustaw Bessems. ‘Offensieve democraten willen de nieuwe vorsten onttronen.’

Hoe komt de democratie uit de verdediging? Hoe ziet een offensieve, toekomstgerichte en voor veel mensen aansprekende democratie eruit? Op uitnodiging van de Stichting Democratie en Media dacht een groep met heel verschillende achtergronden uit de media, de wetenschap en de kunst over dit vraagstuk na. Tijdens de vier bijeenkomsten kon het knetteren, maar steeds weer werd uiteindelijk met nieuwsgierigheid het gesprek gevoerd. En dat leidde soms ook juist tot onverwachte overeenkomsten.

Foto’s: Savannah van den Roovaart

De deelnemers probeerden zich te ontworstelen aan het debat zoals dat nu meestal over democratie wordt gevoerd. In dat debat stellen uitdagers van de liberale democratische rechtsstaat onder andere dat het volk – of een deel van het volk – onvoldoende is gehoord. In hun pogingen om een vermeende volkswil te laten gelden, brengen ze schade toe aan onmisbare onderdelen van de democratische rechtsstaat, zoals rechten van minderheden, onafhankelijke rechtspraak, en journalistiek.

Verdedigers van de liberale democratische rechtsstaat zijn in reactie hierop veel bezig met wijzen op wat er allemaal niet mag en niet kan, vanwege de wet of door verdragen waaraan we ons hebben te houden. De democratie lijkt zo vooral iets dat moet tegenhouden wat veel mensen willen. Terwijl zij er is om dingen wél mogelijk te maken: wél gehoord worden, wél op de hoogte zijn, wél je recht halen. Wél gelijkwaardig zijn. Wél kans maken om je idealen te verwezenlijken en anderen te winnen voor je overtuigingen.

Zonder de indruk te wekken dat deze groep, met zulke uiteenlopende manieren van kijken, het eens werd over de manier waarop de democratie sterker en meer wervend kan worden, waren er in elk geval wel drie denkrichtingen aan te wijzen.

1. Democraten moeten ten strijde tegen de machtsconcentraties van nu.
Met enige jaloezie keken sommigen naar de revolutionaire energie die vandaag de dag uitgaat van populisme en antidemocratische bewegingen. Die energie had de democratische beweging immers ooit zelf: weg met de vorst, het volk zal zichzelf besturen! Te laat is ingezien dat binnen liberale democratieën opnieuw te veel macht in handen is gekomen van een klein aantal partijen. Nu geen vorsten, maar techreuzen en andere internationale bedrijven die zich gedragen als een soort superstaten.

Dat de hele wereld verknoopt is geraakt in een nauwelijks te begrijpen web van afhankelijkheden, maakt dat de burger nog minder zeggenschap ervaart. Voor sommigen geldt dat de overheveling van bevoegdheden naar de EU het beleid op een grotere afstand van de belevingswereld hebben gezet, waardoor mensen ook het gevoel hebben grip te verliezen.

In dit krachtenveld is invloed oneerlijk verdeeld. Een goed georganiseerde lobby krijgt heel wat meer voor elkaar dan een burger met weinig middelen en een klein netwerk. En de instellingen die de rechtsstaat moeten dragen, beschermen de een stukken beter dan de ander.

Offensieve democraten willen dus de nieuwe vorsten onttronen, zou je kunnen zeggen. Ze zijn kritisch op de schaduwkanten van de wereldwijde verbondenheid. En ze spannen zich in voor een meer gelijke verdeling van invloed. Daarvoor is nodig dat burgers die zich kunnen organiseren, dat ook doen. En dat mensen die daar niet toe in staat zijn, omdat ze daar de tijd of deruimte niet voor hebben, beter worden vertegenwoordigd.

2. Vier de successen en blijf streven naar beter
Geopperd werd wel dat de verwachtingen die we van democratie hebben te hooggespannen zijn. Heeft democratie niet bijna alles waargemaakt wat zij kan waarmaken? Is zij in de kern niet slechts een vreedzame manier om met verschillen om te gaan en is dat niet bijzonder genoeg? Moet dat succes meer worden bezongen?

Want het heeft iets oneerlijks. Als de overheid dingen verkeerd doet of zelfs als er gewoon ellendige gebeurtenissen plaatsvinden waar niemand iets aan kan doen, krijgt de democratie als systeem algauw de schuld. Terwijl het nou niet bepaald beter gaat in ondemocratische samenlevingen. En misschien komt dat wel omdat we aan de democratie te grote pretenties toedichten.

Dat de verdiensten van de democratie meer mogen worden uitgevent, daar werden alle aanwezigen het wel over eens. Maar dat de democratie op een punt is gekomen dat zij niet zoveel nieuws meer voor elkaar zal krijgen, ging er bij de meesten niet in. Democratie kan veel meer dan de maatschappelijke vrede bewaren, hoe groots dat op zich ook al is. Democratie is het enige systeem dat tot oplossingen komt waar mensen met ogenschijnlijk tegengestelde belangen allebei beter van worden. Burgerberaden en lokale politiek bewijzen dat in de praktijk. Democratie is bovendien het enige systeem waarin je vrij kunt zijn. Over dat alles mogen aanvallende democraten zelfverzekerd zijn. Dát verdient meer aandacht.

En deze kracht van de democratie mag ook wel in minder kille termen worden beschreven. Soms lijkt het alsof democratie alleen maar verstandelijk is, een soort techniek. Maar zoals een van de deelnemers opwierp: hoe wordt democratie iets om van te houden?

3. Laat zien wat we, zelfs in een gepersonaliseerde wereld, dankzij de democratie met elkaar delen
Meermaals merkte een deelnemer op dat deze gesprekken over democratie op zich ook een oefening waren ín democratie. In de eerste bijeenkomst konden aanwezigen schrikken van elkaars woorden, van wat anderen bereid zijn te laten sneuvelen voor een betere democratie. Maar ook daarover begrepen deelnemers elkaar in het verloop van de bijeenkomsten steeds beter in.

Dat stemde ergens hoopvol, maar het liet ook indringend zien hoe groot de opgave is búiten de veilige ruimte van zo’n reeks bijeenkomsten. Hier kregen mensen uitgebreid de tijd om elkaar te bevragen en elkaar uitleg te geven, onder leiding van een moderator nota bene. Die luxe hebben burgers in hun dagelijks leven niet. En in de samenleving als geheel gapen nog heel wat bredere kloven dan binnen dit gezelschap, daar was iedereen zich van bewust.

Wat je online tegenkomt, is door gepersonaliseerde AI steeds meer puur op jou als individu toegesneden. We moeten ervan uitgaan dat mensen in de toekomst nooit meer iemand zullen tegenkomen die dezelfde informatie tot zich neemt als jij. En daarom is het broodnodig dat offensieve democraten laten zien dat de liberale democratische rechtsstaat goed kan werken voor oneindig veel verschillende mensen. Voor jou en óók voor mensen met wie jij niets gemeen denkt te hebben.